de nationale jammarkt

Meer dan honderd jaar geleden, in 1903, opende de Tuinbouwmaatschappij “Gelderland” aan de Stationsweg in Neede een jamfabriek. De fabriek werd in de volksmond ’n Jam genoemd. Tot in de crisisjaren, de jaren 30, van de vorige eeuw hebben veel Achterhoekers hun brood verdiend in deze internationaal befaamde fabriek.

Weinig mensen zullen weten, dat er naast Tiel nog een plaats in Gelderland was, waar jam gefabriceerd werd: Neede. Misschien kunnen we de Needse jamgeschiedenis het best laten beginnen op 1 september 1886.  Op die datum vestigt zich in dit lieflijke dorp Gerardus Johannes Voerman. Hij komt uit Rheden en is getrouwd met de Needse Gerharda ter Weeme. Aanvankelijk bekleedt hij de functie van gemeentesecretaris, maar in 1896 neemt hij als zodanig ontslag om zich geheel te wijden aan een door hem gestichte kwekerij op de Kieft in Rietmolen. Deze wordt ondergebracht in een door Voerman in 1897 opgerichte maatschap. In 1898 wordt de N.V. Tuinbouwmaatschappij  “Gelderland” opgericht.

Geholpen door de vakkennis van de tuinman Jelle Beenen, die in 1899 in Neede opduikt om op de kwekerij als bedrijfsleider te gaan werken, weet Voerman in Rietmolen een bloeiend bedrijf letterlijk uit de grond te stampen. Aanvankelijk worden er aardbeien, frambozen en bessen gekweekt, maar al gauw gaat men ook over tot het telen van fruitbomen. Blijkbaar met zoveel succes, dat de Tuinbouwmaatschappij “Gelderland” in februari 1902 in het kader van de hinderwetvergunning vraagt eene fabriek tot het verwerken van vruchten en groenten in Rietmolen te mogen oprichten.

Over dit bedrijfje, dat ondergebracht was in een schuur van 12 bij 12 meter , is weinig bekend. Waarschijnlijk zijn hier alleen vruchtensappen vervaardigd. Toch moet deze onderneming als de voorloper van de Needse jamfabriek worden beschouwd.

Een jaar later al, in februari 1903, verzoekt de Tuinbouwmaatschappij “Gelderland” het Needse college ” haar toestemming te willen verlenen tot het bouwen van eene vruchtenjamfabriek aan de Stationsweg, op een perceel, kadastraal bekend bij de gemeente Neede onder sectie C nr. 2892. Na enig geharrewar over het lozen van afvalwater in een de gemeente toebehorende sloot wordt de gevraagde vergunning verleend. Er moet met man en macht gebouwd zijn, want al een half jaar later, in augustus 1903, wordt het pand, dat naast de huidige Doeland winkel stond, in gebruik genomen .

 Naast die van de heren Voerman en Beenen moet nog een naam genoemd worden van iemand, die een belangrijke rol gespeeld heeft in de Needse jamhistorie: Nicolaas Lysen. Afkomstig uit Zutphen laat hij zich op 12 april 1902 in Neede inschrijven. Hij is dan 22 jaar oud en wordt opgenomen in het gezin van herenboer Willem Arnold Becking op de havezate Huize de Kamp. Al spoedig is Lysen adjunct-directeur van de Tuinbouwmaatschappij. In 1911 trouwt hij met de dochter van zijn baas: Henriëtta Pietronella Voerman. Na het terugtreden van de heer Voerman heeft Nicolaas Lysen de jamfabriek geleid.

In 1918 is de fabriek op het toppunt van haar bloei; er werken dan tachtig mensen op “’n Jam”, zoals de fabriek in de Needse volksmond heet. Er wordt dan ook een aanvraag tot uitbreiding ingediend. De gevraagde vergunning wordt verleend op voorwaarde dat voor het afvalwater, dat kennelijk nog steeds niet naar behoren is geregeld, een afdoende oplossing wordt gevonden. In dit verband is het aardig om te lezen, hoe milieuvraagstukken in die tijd werden aangepakt.

Zo schrijft de gezondheidscommissie te Lochem op 10 januari 1919 aan het Needse college, dat terdege gelet moet worden op het resultaat dat met afvalwaterzuivering bereikt moet worden en dat diende te zijn …. Dat een stekelbaars (Gastrosteus aculeatus L.), gebracht in een halve liter van het gezuiverde afvalwater, nadat het door schudden in een ruime flesch met lucht is verzadigd, bij 16 graden Celcius binnen een uur tijds niet mag sterven of duidelijke teekenen van vergiftiging mag vertonen…. Dit zijn dus milieumetingen anno 1919.

Behalve jams, die onder  de merknaam SUPERBA en SUPRA in de handel worden gebracht, worden aan de Stationsweg ook vruchtensappen en limonades gemaakt. Ook vindt in een aparte afdeling het konfijten van vruchten plaats. Hier worden bovendien nog bonbons, borstplaat en vruchtenkoekjes vervaardigd, zodat terecht van een veelzijdige onderneming kan worden gesproken. Van de productie wordt een groot deel geëxporteerd, voornamelijk naar Zweden, Azië (Nederlands Indië en Brits Indië) en Zuid Amerika.

Ook de kwekerij en de boomgaarden floreren dermate, dat het bedrijf in Rietmolen in 1920 aan veertig mensen werk kan bieden. Tel hierbij de tachtig personeelsleden van de Needse jamfabriek, en het wordt duidelijk, dat de Tuinbouwmaatschappij Gelderland in Neede en omstreken voor een aanzienlijke werkgelegenheid heeft gezorgd. Jammer is het daarom, dat ook dit bedrijf niet opgewassen blijkt tegen de moeilijkheden tijdens de economische crisis tijdens de jaren ’30. De hoge vrachttarieven en de zware concurrentie, met name van Australië op de Nederlands Indische markt. In 1931 – er werken dan nog slechts 23 mensen – wordt de productie gestaakt en worden de recepten en het klantenbestand verkocht aan Taminiau (Teo) te Elst. Directeur Lyssen wordt bij deze jamfabriek exportleider en specialiteitenvertegenwoordiger. In 1939 worden de gebouwen van de jamfabriek gesloopt; de kwekerij wordt verplaatst van Rietmolen naar de Borculoseweg in Neede, maar houdt in de Tweede Wereldoorlog op te bestaan.

In 1991 pakt Neede de draad weer op. Sinds die tijd wordt elk jaar de Nationale Jammarkt gehouden.